Chiến tranh Nam – Bắc triều: Lê – Mạc phân tranh

Nội Chiến Dân Tộc

Chiến tranh Nam – Bắc triều hay còn gọi là Lê – Mạc phân tranh. Bắc triều là nói về nhà Mạc. Nam triều là nói về nhà Lê Trung Hưng (nhưng thực chất là với họ Trịnh). Mạc Đăng Dung lên ngôi, lập nên triều Mạc vào năm 1532. Chỉ một năm sau, năm 1533, Nguyễn Kim, một cựu thần nhà Lê chạy sang Ai Lao (Lào) tìm được hậu duệ nhà Lê lập lên làm vua. Và như thế cuộc chiến tranh bắt đầu. Hai tập đoàn phong kiến này đánh nhau liên miên, dai dẳng hơn 50 năm. Suốt một vùng từ Thanh – Nghệ ra Bắc đều là chiến trường. Làng mạc điêu tàn, xơ xác. Mãi đến năm 1592, Nam triều chiếm được Thăng Long, họ Mạc chạy lên Cao Bằng, chiến tranh Nam – Bắc triều mới chấm dứt.

Chiến tranh Nam - Bắc triều: Lê - Mạc phân tranh
Chiến tranh Nam – Bắc triều: Lê – Mạc phân tranh

Bắt đầu cuộc chiến tranh giữa nhà Mạc và nhà Lê

Trong những năm đầu, lực lượng của nhà Lê còn non yếu, mấy lần kéo quân về nước đều không thành công, lại phải rút về Sầm Châu trên đất Lào. Đến năm 1539, Nguyễn Kim đánh chiếm được Lôi Dương, Thanh Hóa và năm sau chiếm được Nghệ An, tạo được địa bàn vững chắc để làm căn cứ địa.

Bấy giờ Mạc Đăng Dung đã truyền ngôi cho con là Mạc Đăng Doanh. Mạc Đăng Doanh chết trẻ, chỉ ở ngôi được 10 năm. Con trưởng là Mạc Phúc Hải lên ngôi cũng chỉ được 5 năm thì chết.

Trong khoảng 15 năm ấy, nhà Mạc nhiều lần đánh dẹp, nhưng không nổi, ngược lại nhà Lê mỗi lúc một mạnh lên. Năm 1543, quân nhà Lê do Nguyễn Kim chỉ huy đã đánh chiếm được thành Tây Đô (Thanh Hóa), tổng trấn giữ thành là Dương Chấp Nhất buộc phải đầu hàng.

Hai năm sau, Nguyễn Kim lại cầm quân tiến đánh Sơn Nam, nhưng mới chỉ đến Yên Mô, Ninh Bình thì ông bị Dương Chấp Nhất đánh thuốc độc chết. Tất cả quyền bính chuyển sang tay con rể là Trịnh Kiểm. Trịnh Kiểm lui quân về Thanh Hóa, lập hành điện tại sách Vạn Lại làm “tổng hành dinh” như một kinh đô mới cho vua ở và tập hợp lực lượng, chiêu mộ quân sĩ, tích trữ lương thảo…

Kỳ phùng địch thủ

Tại triều đình nhà Mạc, Mạc Đăng Dung đã mất, đời vua thứ tư là Mạc Phúc Nguyên lên ngôi khi còn nhỏ tuổi. Việc triều chính và binh quyền giao tất cả cho chú là Mạc Kính Điển trông coi.

Từ đây trên hai trận tuyến Bắc – Nam có hai vị tướng tài ba, kỳ phùng địch thủ đối địch với nhau cân tài cân sức. Phía nhà Mạc, đại tướng Mạc Kính Điển là một nhà quân sự thao lược. Lại có Lê Bá Li, một lão tướng trải nhiều kinh nghiệm trận mạc trợ giúp.

Phía nhà Lê là Trịnh Kiểm, tài kiêm văn võ, giương ngọn cờ phò Lê diệt Mạc, nhưng nắm mọi thực quyền trong tay, rất giỏi điều binh khiển tướng. Dưới thời Mạc Phúc Nguyên, Mạc Kính Điển đã mười lần cầm quân đánh vào Thanh Hóa. Quân Trịnh chống đỡ vất vả, nhưng cũng buộc được quân Mạc phải lui binh. Ngược lại, quân Trịnh sáu lần đem quân đánh ra Bắc, nhưng chiến sự cũng chỉ diễn ra quanh quẩn vùng Sơn Nam, Ninh Bình.

Năm 1551, một biến cố xảy ra trong triều đình nhà Mạc. Bị vu oan, lão tướng Lê Bá Li và thông gia là Thượng thư Nguyễn Thiến đem hàng loạt tướng giỏi và hàng vạn quân lính vào Thanh Hóa quy phục nhà Lê.

Nhân cơ hội này, Trịnh Kiểm dẫn quân ra Bắc ba mặt tấn công Đông Kinh (Thăng Long). Chiếm được kinh đô, nhưng thế lực quân Mạc còn mạnh, Trịnh Kiểm không dám rước vua ra Bắc, mà đành lại lui quân về trấn giữ Thanh Hóa.

Trịnh Kiểm dẫn quân ra Bắc ba mặt tấn công Đông Kinh

Mạc Kính Điển củng cố lực lượng, lại nhiều phen đem quân thủy bộ tấn công trở lại. Có lần ông đem 300 chiến thuyền vượt qua cửa Thần Phù, tiến đánh đến gần sách Vạn Lại thì bị phục binh của Trịnh Kiểm đánh tan. Lần khác ông phải nhảy xuống sông trốn thoát.

Trịnh Kiểm cũng nhiều lần đánh ra Sơn Nam vơ vét thóc gạo mang về Thanh Hóa. Chiến tranh liên miên, dân tình khốn khổ chẳng bao giờ được sống yên bình.

Năm 1559, Trịnh Kiểm đem 6 vạn quân ra đánh, đã chiếm được cả vùng rộng lớn ở mạn Thái Nguyên, Kinh Bắc và các huyện ở Hải Dương. Tưởng chừng như lần này thành công, nhưng quân của Mạc Kính Điển lại đánh tập hậu vào Thanh Hóa, Trịnh Kiểm phải vội kéo quân về giữ đất Tây Đô.

Đánh nhau giằng co mãi. Nhà Lê tuy đã “trung hưng” nhưng thực ra chỉ chiếm cứ được xứ Thanh. Ngay cả đất Nghệ An cũng thường bị quân Mạc dùng thủy quân nhiều lần đột nhập đánh phá, mà quân Trịnh không ứng cứu kịp. Về sau tướng nhà Lê là Nguyễn Hoàng (con trai Nguyễn Kim) chiếm cứ Thuận Hóa, quân Mạc mới không tiến đánh được Nghệ An nữa. Nhà Mạc cũng chỉ làm vua ở miền Bắc mà thôi.

Đến lượt nội bộ Nam triều cũng xảy ra biến loạn.

Năm 1570, Trịnh Kiểm mất, con trưởng là Trịnh Cối lên thay, nhưng lại ham mê tửu sắc, làm nhiều việc thất nhân tâm. Em là Trịnh Tùng tâu với vua Anh Tông rồi đem quân đánh nhau với Trịnh Cối.

Nhà Mạc chiếm ưu thế

Mạc Kính Điển nhân cơ hội đem 10 vạn quân và 700 chiến thuyền chia làm sáu đạo quân tiến đánh, các trại quân đóng san sát hai bờ sông Hà Trung, khói lửa bốc lên nghi ngút khắp trên mười dặm. Trịnh Cối bị kẹp giữa phía Bắc là quân Mạc, phía Nam là quân Trịnh Tùng, biết không chống cự được, bèn đem quân đầu hàng Mạc Kính Điển.Suốt mười năm sau đó, không năm nào Mạc Kính Điển không động binh nhằm tiêu diệt quân Lê Trịnh. Trong tay Mạc Kính Điển lại có thêm hai tướng tài là Mạc Ngọc Liễn và Nguyễn Quyện (con trai Nguyễn Thiến theo Lê Bá Li đầu hàng nhà Lê, nhưng sau này trở về với nhà Mạc).

Các vùng từ Ninh Bình trở vào đều là bãi chiến trường, dân kéo nhau chạy loạn, làng mạc hoang tàn. Trịnh Tùng một mặt chỉnh đốn quân đội, xây thành đắp lũy, cố thủ, mặt khác củng cố lực lượng, chiêu tập nhân tài, nắm quyền trong tay, chờ đợi cơ hội thuận lợi đánh trả.Thời cơ đó đã đến. Năm 1580, Mạc Kính Điển chết, em là Mạc Đôn Nhượng lên thay thế anh phò tá Mạc Mậu Hợp. Mạc Mậu Hợp là ông vua đồi bại, hoang dâm, chỉ thích nghe bọn nịnh thần. Còn Mạc Đôn Nhượng thì tài đức đều tầm thường, chẳng làm được việc gì đáng để quan quân nể trọng cả.

Chiến tranh Nam - Bắc triều: Lê - Mạc phân tranh
Chiến tranh Nam – Bắc triều: Lê – Mạc phân tranh

Nhà Trịnh ăn miếng trả miếng

Mười năm tiếp theo, năm nào vào mùa thu, Mạc Đôn Nhượng đều cầm quân đánh vào Thanh Hóa, nhưng đều vấp phải sự chống trả quyết liệt của Trịnh Tùng, khi thì bị phục binh đánh thua, khi thì hết lương thảo phải kéo quân về.

Bây giờ Trịnh Tùng đã có đủ lực để ăn miếng trả miếng. Năm 1583 kéo quân ra Sơn Nam thu thóc lúa rồi kéo về. Năm 1584 lại đánh Trường Yên (Ninh Bình). Năm 1585 tiến đánh xa hơn tới tận Mỹ Lương, Thạch Thất (Hà Tây). Nhà Mạc lúc này đã phải lo phòng thủ, đắp thêm ba bức lũy, đào thêm ba lần hào bên ngoài thành Đại La (Đông Kinh), trồng chông gai dài vài chục dặm bao xung quanh rất kiên cố.

Năm 1587, Trịnh Tùng kéo đại quân ra đánh lớn. Chiến trường diễn ra ở phía Tây kinh đô Thăng Long. Các tướng nhà Mạc là Nguyễn Quyện và Mạc Ngọc Liễn ra sức chống cự, bị thua to. Các năm tiếp theo, năm nào Trịnh Tùng cũng kéo quân tấn công ngày càng áp sát kinh thành.

Tình hình chiến sự nguy cấp như thế, nhưng vua Mạc Mậu Hợp vẫn chưa tỉnh ngộ, không biết nghe lời can gián của các trung thần. Đã vậy, năm 1592 ông vua này còn tìm cách chiếm đoạt vợ viên tướng Bùi Văn Khuê đang giữ trọng trách trấn giữ Sơn Nam. Bùi Văn Khuê đem quân đầu hàng Trịnh Tùng.

Không bỏ lỡ cơ hội, Trịnh Tùng đem toàn quân chia thành nhiều hướng tấn công ồ ạt kinh thành. Tướng Nguyễn Quyện đem quân chống giữ ở Cầu Dền bị bắt. Đại tướng Trịnh Tùng đích thân cầm cờ lệnh chỉ huy. Bốn mặt thành bị tan vỡ. Quân lính tan rã, tướng Mạc Ngọc Liễn phải bỏ thành chạy trốn. Đó là chiều mùng 6 Tết âm lịch năm 1592.

Vua Mạc Mậu Hợp giả làm sư ẩn núp trong chùa Mô Khuê (Bắc Giang) bị truy bắt về và bị treo sống trước cổng thành ba ngày trước khi bị giết chết. Con là Mạc Toàn được đưa lên ngôi, chưa từng một ngày ngồi trên ngai vàng cũng bị giết chết. Trịnh Tùng đưa Lê Thế Tông trở về kinh đô Thăng Long.

Cuộc chiến 60 năm Nam – Bắc triều được coi như kết thúc. Nhưng chiến tranh trên đất nước ta vẫn chưa thực sự chấm dứt. Các tôn thất nhà Mạc chạy thoát vẫn tập hợp lực lượng, khởi binh đánh lại ở nhiều địa phương. Nhà Mạc vẫn còn kéo dài được thêm bốn đời vua nữa hùng cứ ở đất Cao Bằng. Cuộc chinh phạt của họ Trịnh phải đến 85 năm sau nữa mới hoàn tất.

Giai đoạn tiếp theo: Toàn cảnh về cuộc nội chiến Trịnh – Nguyễn phân tranh (1627 – 1672)

Dĩ Nguyên. Theo kienthuc.net.vn.