Lê Quang Bí và chuyến đi sứ 18 năm dưới thời nhà Mạc

Nhân Tài Đất Việt

Toàn thư chép năm Bính Dần (1566), tức năm Thuần Phúc thứ 5 triều Mạc, “sai bọn Lại bộ thượng thư kiêm Đông các đại học sĩ Kế Khê bá Giáp Hải và Đông các hiệu thư Phạm Duy Quyết lên đầu địa giới Lạng Sơn đón tiếp sứ thần Lê Quang Bí về nước. Lê Quang Bí phụng mệnh đi sứ năm Gia Tĩnh thứ 27, bị nhà Minh giữ lại 18 năm, đến nay trở về.”

Thời nay, nhiều người xót xa cho ông và lên án nhà Minh bên Trung Quốc đã hành hạ và giam cầm sứ thần nước ta tới gần 20 năm mới thả cho về. Nhưng sự thật thì nỗi gian truân mà Lê Quang Bí phải chịu đựng trong suốt khoảng thời gian trên, đều là do nồi da nấu thịt của người Việt ta.

Thông tin về Lê Quang Bí không có nhiều lắm trong sử. Ta chỉ biết ông đỗ Đệ nhị giáp Tiến sĩ năm Thống Nguyên thứ 5 (1526) thời nhà Lê. Sau theo Mạc Đăng Dung đoạt ngôi, được phong Tô Xuyên hầu. Năm 1566 ông từ Trung Quốc về sau 18 năm đi sứ, như vậy là chuyến đi này bắt đầu từ năm 1548. Toàn thư chép năm đó “Mạc khiển Lê Tiên Quang Quý đẳng, như Minh tuế cống”, có lẽ sử gia chép thừa chữ Tiên và lầm chữ Quý (貴) và chữ Bí (賁), như vậy câu này hẳn là “Họ Mạc sai bọn Lê Quang Bí sang tuế công nhà Minh”.

May thay, Minh sử – An Nam truyện chép khá rõ sự tình đi sứ của Lê Quang Bí. “Lúc Hoành Dực mới lên ngôi, sai sứ là Lê Quang Bí sang cống, đến Nam Ninh, quan trấn thủ báo tin về. Lễ quan cho rằng nước ấy nội loạn, danh phận chưa định, ngăn sứ giả lại không cho đi, mà lệnh cho quan trấn thủ, hặc hỏi người đáng lập là ai.”

Lê Quang Bí và chuyến đi sứ 18 năm dưới thời nhà Mạc
Lê Quang Bí khi được cử đi sứ. Ảnh minh hoạ

Hoành Dực là tên Mạc Phúc Nguyên dùng trong tấu sớ với Trung Quốc. Chuyến đi sứ của Quang Bí chính là lần đầu tiên sau khi Phúc Nguyên lên ngôi, sai người qua Trung Quốc cống nộp. Vấn đề xảy ra là tại sao nhà Minh lại đặt câu hỏi “nước ấy nội loạn, danh phận chưa định”? Có phải họ ám chỉ việc Trịnh Kiểm đang phò Lê Trang Tông chống lại triều Mạc? Hoàn toàn không. Năm Bính Ngọ 1546, Mạc Phúc Hải chết, Phúc Nguyên kế ngôi. Đến năm 1547 thì nhà Mạc xảy ra nội loạn. Toàn thư chép: “Tướng Mạc là Tứ Dương hầu Phạm Tử Nghi mưu lập người họ Mạc là Hoằng vương Chính Trung làm chúa, không xong, bèn nổi loạn, bức dời Chính Trung về xã Hoa Dương, huyện Ngự Thiên.”

Thế rồi Toàn thư chỉ chép việc Nguyễn Kính đánh dẹp và phe Phạm Tử Nghi thua: “Họ Mạc sai Khiêm vương Kính Điển cùng bọn Tây quận công Nguyễn Kính đem quân đi bắt, bị Tử Nghi đánh bại. Sau Tử Nghi nhiều lần đánh không được, mới ép Chính Trung ra chiếm cứ vùng Yên Quảng. Dân hạt Hải Dương bị nạn binh lửa luôn luôn, nhiều người phải lưu vong. Tử Nghi lại chạy vào đất nhà Minh, thả quân đi bắt người cướp của Quảng Đông, Quảng Tây. Người Minh không kiềm chế nổi.”

Nếu đơn giản như vậy thì làm gì có chuyện nhà Minh nghi ngờ Phúc Nguyên “danh phận chưa định”. Minh sử chép khá tường tận: “Năm thứ 25 (1546), Phúc Hải chết, con là Hoành Dực nối… Hoành Dực lên ngôi, mới có 5 tuổi, Kính càng phóng túng chuyên quyền. Người con thứ của Đăng Dung là Chính Trung cùng với Văn Minh tránh đến Đô Trai, bọn đồng bối là Nguyễn Như Quế, Phạm Tử Nghi cũng tránh về ở nơi đồng ruộng. Kính cử binh tiến bức Đô Trai, bọn Chính Trung, Như Quế, Tử Nghi chống trả, nhưng không thắng được. Chính Trung, Văn Minh bèn đưa gia quyến chạy sang Khâm Châu, Tử Nghi thu thập tàn quân trốn đến Hải Đông.”

Minh thực lục – Thế tông bản kỷ thì nhắc tới cả việc Mạc Chính Trung chạy sang Khâm Châu dâng biểu xin cấp dưỡng, Đề đốc Lưỡng Quảng, Thị lang Bộ binh là Trương Nhạc hay tin tấu lên bộ Binh, Thượng thư bộ Binh là Vương Dĩ Kỳ thượng tấu lên Hoàng đế rằng: “Đám Chính Trung tạm cấp lương cho, và an trí trong nước. Xin lệnh cho quan trấn thủ tra khám xem sự tình ra làm sao. Việc ban sắc ấn năm trước là do ai tiếp nhận.” Gia Tĩnh chuẩn tấu, sai Đề đốc và quan trấn phủ mau khám xét sự tình.

Lê Quang Bí và chuyến đi sứ 18 năm dưới thời nhà Mạc
Lê Quang Bí đi sứ trở về. Ảnh minh hoạ

Vậy là Mạc Chính Trung khi chạy sang Khâm Châu đã vu cho Nguyễn Kính soán ngôi ấu chúa Phúc Nguyên. Nhà Minh chưa rõ sự tình nên sứ đoàn của Lê Quang Bí phải tạm lưu lại chờ tra xét cho tường tận. Minh sử lại chép: “Đến năm thứ 30 (1551), việc rõ ràng, mới mệnh trao cho Hoành Dực làm Đô thống sứ, đến quan ải lĩnh điệp. Gặp lúc bộ mục là Lê Bá Ly và bề tôi của Lê Ninh là Trịnh Kiểm hợp binh đến đánh, Hoành Dực chạy về Hải Dương, nên không đến được. Bọn Quang Bí lưu lại ở Nam Ninh đến 15 năm, những người cùng theo sang sứ chết mất quá nửa. Hoành Dực phải cầu với quan trấn thủ xin triều đình giúp mình, mới được chiếu cho vào kinh, nhưng Đô thống cáo thân, vẫn phải đợi Hoành Dực đến cửa ải mới trao cho.”

Từ năm 1551 đến khoảng năm 1563, Mạc Phúc Nguyên tuy đã được xác minh là vẫn trị vì nước ta, nhưng bởi không lên được quan ải để nhận bằng sắc ấn tín, nên sứ đoàn vẫn chưa đủ danh phận để vào kinh nộp cống. Sau 15 năm trời, nhà Mạc phải cầu xin quan trấn thủ đề đạt lên triều đình, châm chước để cho Quang Bí lên kinh rồi mới về được nước năm 1566. Có thể thấy vị thế của An Nam đô thống sứ ty với An Nam quốc có sự khác biệt không nhỏ. Cũng phải nói là bởi Mạc Đăng Dung dâng biểu xin hàng, nhận chức An Nam đô thống sứ ty Đô thống sứ, mà nhà Lê Trung Hưng khi đoạt lại ngôi cũng phải chấp nhận chức Đô thống sứ này. Mãi tới năm 1646, khi nhà Minh đã cực kỳ suy yếu thì mới chịu phong vua Lê làm An Nam quốc vương.

Xem tiếp bài hay : Đại Việt trước liên minh Chân Lạp – Chiêm Thành âm mưu chống phá

Tác giả Tô Như.

Tô Như
Follow tôi: