VIỆT SỬ GIAI THOẠI

Người kể chuyện Sử

Mời ngoại bang can thiệp quân sự : Góc nhìn từ Công pháp Quốc Tế

Chia sẻ với bạn bè :

Hôm qua, Juan Guaidó – “tổng thống tự phong” – thủ lĩnh lực lượng đối lập của Venezuela, đã gửi một tin nhắn đến Washington với hàm ý “mời bạn sang chơi nhà”. Theo hãng tin AP, Guaidó cho rằng mình – với tư cách là nhà lãnh đạo chính đáng của Venezuela – có quyền mời các hành động quân sự nước ngoài giống như cách người anh hùng độc lập Simon Bolivar đã thuê 5.000 lính đánh thuê người Anh để giải phóng Nam Mỹ khỏi Tây Ban Nha. Đáp lại sự chỉ trích “cõng rắn cắn gà nhà”, Guaidó mỉa mai rằng chính phủ của Tổng thống đương nhiệm của Maduro cũng có khác gì khi cho phép sự hỗ trợ quân sự và tình báo từ các đồng minh Nga và Cuba.

— Vì vậy, bất kỳ sự giúp đỡ nào như vậy nên được coi là hợp tác, thay vì can thiệp từ nước ngoài! —

Đọc đến đây, thế nào cũng có vài bác nhao nhao lên chửi đổng hoặc liên hệ, mỉa mai một giai đoạn lịch sử của chúng ta. Nhưng ể… khoan chửi đã nha mọi người. Hãy tạm gác qua những quan điểm mang nặng cảm tính hoặc góc nhìn cá nhân như “rước voi giày mả tổ”, mà bình tĩnh thử xem xét những hành động đó trên góc nhìn pháp lý và công ước quốc tế.

MỜI NGOẠI BANG CAN THIỆP QUÂN SỰ : MỘT GÓC NHÌN TỪ CÔNG PHÁP QUỐC TẾ

Lực lượng gìn giữ hòa bình của Liên Hợp Quốc

Nhắc đến việc có mặt các lực lượng quân sự của nước ngoài trên lãnh thổ một đất nước độc lập, chính là gợi nhớ đến một kiểu sự kiện thuộc loại gây tranh cãi nhất trong các loại sự kiện chính trị và lịch sử.

Cho đến ngày nay, một vài quốc gia như Nhật Bản, Hàn Quốc hay Việt Nam Cộng Hòa vẫn bị công kích rằng họ là những quốc gia yếu kém, là bù nhìn, hay “bán nước” vì đã từng hoặc đang phải dựa vào một lực lượng quân sự nước ngoài có mặt trên lãnh thổ để bảo vệ chính mình dưới vỏ bọc của hai chữ “đồng minh”.

Thoạt nhìn, việc một quốc gia phải dựa dẫm và cho phép một lực lượng quân sự nước khác hiện diện và hoạt động trên lãnh thổ nước mình cho thấy rõ hai ngụ ý: hoặc là quốc gia đó đang đánh mất chủ quyền (vì phải dựa vào, hay tuân theo, ý chí của “kẻ nắm đằng chuôi” – một quốc gia khác); hoặc là quốc gia đó không có đủ khả năng tự bảo vệ an ninh, bảo toàn lãnh thổ của chính họ (nên mới phải nhờ người ngoài bảo kê). Cả hai ngụ ý đó đều không tốt đẹp gì.

Việc can thiệp quân sự quốc tế cũng đã từ lâu thường dính dáng nhiều nhất tới chính phủ Mỹ vốn có một bề dày thành tích đầy tai tiếng trong việc dùng vũ lực quân để kiểm soát hoặc thay đổi chính quyền của các quốc gia độc lập. Tuy nhiên, không chỉ có Mỹ. Việc can thiệp quân sự quốc tế cũng gây tranh cãi nổi bật trên thế giới qua một số sự kiện khác: việc Nga đưa các lực lượng quân sự vào lãnh thổ Crimea năm 2014 và Syria năm 2011; việc Anh, Pháp, Mỹ đánh bom các mục tiêu quân sự trong nội chiến Syria năm 2018, v/v…

Cuộc khủng hoảng chính trị gần đây ở Venezuela đã làm nóng lại các cuộc tranh luận về can thiệp quân sự quốc tế. Một câu hỏi đã và đang gây tranh cãi ở nước này là nếu Quốc hội Venezuela (vốn chống lại chính phủ Venezuela đang nắm quân đội trong tay) thực hiện một việc nằm trong thẩm quyền hiến định của họ là yêu cầu can thiệp quân sự từ nước ngoài (cụ thể là anh nhà giàu hàng xóm – Mỹ) thì sao?

Theo dõi tình hình quốc tế với các sự kiện nổi bật như thế, những độc giả có tư duy pháp lý có thể tò mò đặt câu hỏi:

— Luật pháp quốc tế quy định thế nào về việc thỉnh cầu nước ngoài can thiệp quân sự vào nước mình?

— Thế nào là một cuộc can thiệp quân sự hợp pháp dựa trên thỉnh cầu từ nước sở tại?

— Phải chăng thực tế là “nước nào có súng thì nước ấy đúng” và luật pháp – cụ thể là công pháp quốc tế – không hề có vai trò gì?

Trong bài báo khoa học “Xem xét lại tính hợp pháp của sự can thiệp bằng lời mời: Hướng tới sự trung lập” đăng trên Journal of Conflict and Security Law của NXB Đại học Oxford (Anh), một nhà nghiên cứu công pháp quốc tế người Việt là Nguyễn Quốc Tấn Trung đã cung cấp một cái nhìn khá toàn diện và sâu sắc về đề tài can thiệp quân sự quốc tế này.

TỰ VỆ VÀ GÌN GIỮ HOÀ BÌNH

Trong khuôn khổ luật pháp quốc tế, văn kiện quan trọng nhất có hiệu lực pháp lý vẫn là Hiến chương Liên Hiệp Quốc. Điều 2.4 của văn kiện này nghiêm cấm các quốc gia tham gia Hiến chương (gồm 193 nước trên thế giới) sử dụng vũ lực “trong quan hệ quốc tế nhằm chống lại sự bất khả xâm phạm về lãnh thổ hay nền độc lập chính trị của bất kỳ quốc gia nào”. Tuy nhiên, điều 2.4 nói trên vẫn có 2 ngoại lệ, cho phép các quốc gia sử dụng vũ lực trong các trường hợp:

[1] Tự vệ khi bị tấn công vũ trang (điều 51);

[2] Phải sử dụng vũ lực để “duy trì hoặc khôi phục hòa bình và an ninh quốc tế” trong hoàn cảnh có “đe doạ hòa bình, phá hoại hòa bình hoặc hành vi xâm lược” (điều 39 và 42).

Thế nhưng, việc đánh giá và quyết định xem các tình huống nào là “đe dọa hòa bình, phá hoại hòa bình hoặc hành vi xâm lược” là tùy thuộc vào nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc bao gồm 15 nước trên thế giới. Trong 15 nước đó, năm nước là thành viên thường trực của Hội đồng Bảo an và nắm quyền phủ quyết – đây chính là 5 anh nhà giàu hiện nay: Trung Quốc, Nga, Mỹ, Pháp và Liên hiệp Anh.

Bên cạnh các văn kiện, các quy định về can thiệp quân sự quốc tế cũng có thể được tìm thấy từ tập quán quốc tế (cách các nước hành xử trong thực tế lịch sử từ trước tới nay) và trong án lệ của các tòa án quốc tế, nổi bật nhất là Tòa án Công lý quốc tế (International Court of Justice), trực thuộc Liên Hiệp Quốc.

VẬY THẾ NÀO LÀ CAN THIỆP QUÂN SỰ DỰA TRÊN THỈNH CẦU?

Can thiệp quân sự chỉ diễn ra khi có ít nhất hai bên: bên can thiệp – tức là bên khách mời, và bên “chủ nhà” – tức bên mời bạn sang chơi.

Hành vi mời hay thỉnh cầu can thiệp quân sự của nước “chủ nhà” có cơ sở khá vững vàng trong luật pháp quốc tế. Hành vi đó hoàn toàn tuân theo luật quốc tế và là thẩm quyền của một chính phủ với thẩm quyền ký kết hiệp ước bang giao quốc tế. Nhưng thẩm quyền này không đồng nghĩa với việc lời mời can thiệp quân sự đó là chính đáng và hợp pháp. Đánh giá tính hợp pháp của một cuộc can thiệp quân sự còn tùy thuộc vào chủ đích, ý định, và kết quả của nó. Nói cách khác, không phải anh có danh vị chủ nhà là có thể tùy tiện mời khách mang dao búa vào dùng vũ lực trong chính căn nhà đó.

Mời ngoại bang đưa quân vào đất nước mình có phải là cõng rắn cắn gà nhà

Mặt khác, khái niệm “can thiệp quân sự” không có được cơ sở pháp lý vững vàng như hành vi thỉnh cầu đó. Lại nôm na là bạn có quyền mời ta sang chơi, nhưng ta chưa chắc có quyền để bước vô nhà bạn 1 cách hợp pháp. Bởi trong luật quốc tế, khái niệm “can thiệp” không phải là một khái niệm độc lập, thường được hiểu đi kèm với nguyên tắc không can thiệp (đã đề cập ở Điều 2.4 phía trên). Chính vì thân phận “ăn kèm” như thế, khái niệm “can thiệp” nói chung và “can thiệp quân sự” nói riêng vẫn chưa có được những phân tích chi tiết và chắc chắn nhất trong luật quốc tế.

Luật quốc tế cơ bản là vậy.

NHƯNG THẾ NÀO LÀ MỘT CAN THIỆP QUÂN SỰ HỢP PHÁP DỰA TRÊN THỈNH CẦU CỦA NƯỚC SỞ TẠI?

Đầu tiên, ta phải nói về 2 học thuyết can thiệp quân sự. Nhà nghiên cứu Nguyễn Quốc Tấn Trung xác định hai học thuyết đang chiếm thế thượng phong trên trường quốc tế trong việc xác định tính hợp pháp của một cuộc can thiệp quân sự dựa trên thỉnh cầu của nước sở tại:

[1] Học thuyết về đặc quyền chính phủ

[2] Học thuyết về tính chính danh dân chủ

Nghe học thuyết thì có vẻ “căng”, nhưng bạn cứ đơn giản hiểu thế này: anh muốn mời khách tới nhà chơi, thì anh phải có tư cách gì trong căn nhà đó. Nếu anh là chủ nhà, anh hoàn toàn có quyền mời. Nhưng nếu anh là anh tài xế, thì anh có quyền gì mà mời? Đúng không nào?

Trở lại cuộc khủng hoảng ở Venezuela hiện nay, có thể thấy quốc gia này đã bị chia rẽ sâu sắc. Nếu có hai cơ quan quyền lực trong cùng một quốc gia mâu thuẫn với nhau, một cơ quan đưa ra thỉnh cầu can thiệp quân sự quốc tế để chống cơ quan còn lại, thì thỉnh cầu can thiệp quân sự đó và chiến dịch can thiệp quân sự đó có hợp pháp không? À, vấn đề là đây! Ta sẽ quay lại 2 học thuyết trên:

• Học thuyết về đặc quyền chính phủ: là học thuyết luôn đề cao chính phủ đang nắm quyền hành pháp trong một quốc gia. À, anh chủ hộ là anh này. Và vì là chủ hộ nên anh có toàn quyền quyết định. Anh muốn mời khách, muốn ký bang giao với khách hay không là quyền của anh.

• Tuy nhiên, học thuyết về tính chính danh dân chủ cũng đang ngày càng được ủng hộ rộng rãi. Học thuyết này bắt nguồn từ cuối thập niên 80 của thế kỷ trước và xuất phát từ một chuỗi các vụ việc có tình tiết tương đồng nhau: nhiều quốc gia trên thế giới cùng ủng hộ việc can thiệp quân sự vào một nước để bảo vệ một chính phủ vừa được bầu lên một cách dân chủ tại nước đó. Câu chuyện thường là: một chính phủ mới được người dân bầu lên thông qua một cuộc bỏ phiếu dân chủ. Nhưng chính phủ mới này không làm hài lòng giới quân phiệt, các tướng tá độc đoán. Thế là ỷ có súng, các ông quân đội bèn đảo chính, lật đổ chính phủ vừa được bầu. Trong bối cảnh như thế, nhiều quốc gia và Liên Hiệp Quốc không cam tâm nhìn một chính phủ chính danh bị lật đổ, nên sẽ tiến hành các hành động quân sự. Việc can thiệp quân sự để chống lại phe đảo chính khi đó không chỉ là để bảo vệ một chính phủ quốc gia, mà còn là để bảo vệ và đề cao khái niệm dân chủ: chính phủ một nước phải do người dân nước đó bầu lên và không thể để cho một chính phủ như thế bị một phe phái dùng quyền lực quân sự phi dân chủ lật đổ.

Các bạn hình dung ra chưa?

Nếu chưa, mình sẽ lấy ví dụ thế này: anh chủ hộ được bầu lên 1 cách hợp pháp, nhưng thằng em (vốn nắm trong tay hàng “nóng”) lại khó chịu, nên hè nhau vật anh chủ hộ xuống. Thế là ông tổ trưởng dân phố cùng mấy anh Công An khu vực xông vào nhà trói nghiến thằng em lại, bảo vệ ông anh.

Mọi thứ đều rất hợp lý phải không nào!

Tuy nhiên, chuyện gì sẽ xảy ra trong tình huống ngược lại khi phe độc tài là chính phủ và phe ủng hộ dân chủ là phe thực hiện mưu đồ đảo chính? Giờ tráo vai ha. Ông anh (có hàng “nóng”) đang là chủ hộ, nhưng chèn ép thằng em quá mức. Vậy thằng em phải làm sao?

Đó chính là hoàn cảnh ở hai nước Libya và Syria gần đây khi các phe phái chống độc tài tại các nước này cầm vũ khí đứng dậy chống lại các chính quyền độc tài của Gaddafi (ở Libya) và Assad (ở Syria).

Theo tiêu chuẩn dân chủ của các nước – ở đây mình tạm gọi là “tiến bộ” – thì các chính phủ Gaddafi và Assad, vốn được cho là độc tài và luôn dùng vũ lực và máu để bảo vệ chế độ. Thế nên, các nước tiến bộ này không chấp nhận đứng yên quan sát các cuộc nội chiến ở Libya và Syria. Họ công nhận các phe phái nổi dậy chống độc tài là chủ hộ hơn là các chính phủ Gaddafi và Assad. Vậy là a lê hấp, phe nổi dậy này có tư cách chính đáng để thỉnh cầu can thiệp quân sự hợp pháp từ quốc tế.

Như đã nói ở trên, “học thuyết về tính chính danh dân chủ” khá linh động, theo đó chỉ quan điểm rằng phe phái nào được người dân nước đó ủng hộ nhất, tức phe đó có tính chính danh dân chủ nhất.

MỘT HỌC THUYẾT THỨ BA: CAN THIỆP BÌNH ĐẲNG?

Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Quốc Tấn Trung, cả hai học thuyết nói trên đều không hoàn hảo và không nên là những học thuyết được sử dụng trong việc đánh giá tính pháp lý của các cuộc can thiệp quân sự có thỉnh cầu.

• Học thuyết đặc quyền chính phủ quá… máy móc và không hợp lý trong các tình huống khi một chính phủ mời lực lượng quân sự nước ngoài vào vì những mục đích phản văn minh, vô nhân đạo, ví dụ như để đàn áp người dân trong nước, để diệt chủng hay để duy trì tình trạng nô lệ.

• Học thuyết về tính chính danh dân chủ thì lại hơi quá… “tăng động”. Các giá trị dân chủ trên thế giới hiện nay vẫn đang rất mang tính chủ quan. Có nhiều cách hiểu dân chủ và có nhiều mức độ hài lòng về dân chủ khác nhau.

Trong cảnh “dân chủ của tôi khác dân chủ của anh” như thế, việc để cho một số quốc gia dựa vào các tiêu chuẩn dân chủ mang tính chủ quan của họ để áp đặt thay đổi thể chế ở nước khác dựa trên can thiệp quân sự có vẻ là một hướng đi dễ tạo thêm nhiều hệ lụy. Bên cạnh đó, bản thân học thuyết chính danh dân chủ cũng rất mâu thuẫn và mang tính “tiêu chuẩn kép” khi được thi hành trong thực tế: nhiều nước ủng hộ can thiệp quân sự để bảo vệ dân chủ ở Haiti, Sierra Leone, Bờ Biển Ngà, Libya, Syria trong khi lại không hề có những động thái can thiệp quân sự tương tự khi quân đội đảo chính lật đổ chính phủ dân bầu ở Ai Cập, Pakistan và Thái Lan gần đây.

• Vì thế, có một học thuyết thứ 3 có cơ sở pháp lý vững vàng và hữu dụng hơn trong việc đánh giá can thiệp quân sự có thỉnh cầu: học thuyết bình đẳng phe phái.

Theo học thuyết này, để một cuộc can thiệp quân sự dựa trên thỉnh cầu được bảo đảm tính pháp lý, các quốc gia khi được mời can thiệp quân sự tại một nước khác phải thực hiện việc can thiệp đó dựa trên một nguyên tắc tuyệt đối không thiên vị một phe phái nào trong đất nước đó, bao gồm cả phe chính phủ. À, vụ này hay. Tức là khi trong nhà xảy ra xào xáo, thì anh Công An khu vực khi can thiệp, phải đảm bảo tính công bằng cho mọi người trong nhà.

Mời ngoại bang can thiệp quân sự : Góc nhìn từ Công pháp Quốc Tế

Từ đó, các lực lượng quân sự can thiệp sẽ phải chỉ tập trung vào các nhiệm vụ gìn giữ hòa bình, bảo vệ dân thường vô tội, chứ không trở thành bên tham gia đánh hôi, đánh hội đồng hoặc 1 kiểu “quan tòa” phân xử giúp cho bất kỳ phe phái chính trị nào trong quốc gia đó.

TƯƠNG LAI NÀO CHO LUẬT QUỐC TẾ VỀ CAN THIỆP QUÂN SỰ THEO THỈNH CẦU?

Quan điểm ủng hộ học thuyết bình đẳng phe phái của nhà nghiên cứu Nguyễn Quốc Tấn Trung phần nào giúp chúng ta nhìn rõ hơn về thực trạng hiện nay của luật quốc tế về can thiệp quân sự theo thỉnh cầu: lĩnh vực luật này đang bị mắc kẹt giữa hai xu hướng thái quá – một xu hướng máy móc dính chặt vào việc bảo vệ chính phủ đương quyền, xu hướng kia lại quá đề cao việc sử dụng can thiệp quân sự để dân chủ hóa một số quốc gia được xem là độc tài.

Học thuyết bình đẳng phe phái tuy chưa được ủng hộ rộng rãi trong giới hàn lâm và chưa có được chỗ đứng vững chắc trong thực tế ứng xử của các quốc gia nhưng có vẻ là một hướng đi khả dĩ có thể giúp đạt được các kết quả vừa thực tế (bảo vệ được hòa bình và an ninh quốc tế) vừa đảm bảo tôn trọng các nguyên tắc nền tảng của công pháp quốc tế

© Bài viết của tác giả Phùng Anh Khương

© Hiệu đính & Biên tập: The X-File of History

© Ảnh là vị khách “Hoa Kỳ” trong chuyến sang chơi nhà bạn năm 1965. Trong 1 bài khác, chúng tôi sẽ đi sâu hơn về chuyến viếng thăm này.

Xem thêm :


Copyright © All rights reserved. | Việt Sử Giai Thoại by VNPICK GROUP.