Quyền thần Bùi Đắc Tuyên khiến nội bộ nhà Tây Sơn bất hòa và sụp đổ

Tội Đồ Dân Tộc

Sau khi vua Quang Trung mất, nhà Tây Sơn suy sụp không chỉ do mất lòng dân mà còn do nội bộ mất đoàn kết vì triều đình bị quyền thần Bùi Đắc Tuyên thao túng. Có thể nói, chính quyền thần họ Bùi đã góp một tay khiến triều đại Tây Sơn tiến đến bờ diệt vong.

Xuất thân quyền thần Bùi Đắc Tuyên

Bùi Đắc Lương là cự phú ở thôn Xuân Hoà, xã Bình Phú, huyện Tuy Viễn (Bình Khê), phủ Quy Nhơn. Ông sinh ra được 3 người con trai là Bùi Đắc Chí, Bùi Đắc Trung và Bùi Đắc Tuyên cùng 2 người con gái là Bùi Thị Loan, Bùi Thị Nhạn.

Trong đó Bùi Đắc Chí sinh được người con gái là Bùi Thị Xuân trở thành nữ tiếng kiệt xuất của nhà Tây Sơn. Em út Bùi Thị Nhạn vốn rất giỏi võ nghệ, là chị em cùng mẹ khác cha với Hoàng hậu Phạm Thị Liên (vợ vua Quang Trung).

Bùi Thị Nhạn tham gia quân Tây Sơn, vốn giỏi võ nghệ nên được xem là một trong “Tây Sơn Ngũ Phụng Thư”. Khi gặp thủ lĩnh Nguyễn Huệ, bà dần trở nên thân thiết.

Hoàng hậu Phạm Thị Liên sinh được 5 người con trong đó có Thái tử Quang Toản (người nối ngôi Vua sau này). Năm 1791, Phạm Thị Liên mất vì bạo bệnh. Vua Quang Trung liền cưới Bùi Thị Nhạn và phong làm Hoàng hậu, đồng thời để cho chăm sóc con cái của mình. Bùi Thị Nhạn là chị em gái với Phạm Thị Liên nên xem cháu ruột như con của mình.

Bùi Đắc Tuyên dù ít học, nhưng là cậu của Bùi Thị Xuân, đồng thời là anh ruột của Hoàng hậu Bùi Thị Nhạn, là cậu của Thái tử, nên được phong làm Thị lang bộ Lễ và được tự do ra vào cung cấm.

Lúc này Thái tử Quang Toản còn nhỏ, Bùi Đắc Tuyên thường bày nhiều trò chơi và chơi cùng Thái tử, vì thế mà rất được lòng Thái tử.

Quyền thần Bùi Đắc Tuyên lũng đoạn Triều đình

Năm 1792, vua Quang Trung mất, Thái tử Quang Toản lên nối ngôi hiệu là Cảnh Thịnh, Bùi Đắc Tuyên được phong làm Thái sư, quyền lực đầu Triều. Vì Vua còn nhỏ nên quyền lực nằm hết trong tay Bùi Đắc Tuyên.

Bùi Đắc Tuyên chuyên quyền độc đoán nên các tướng lĩnh Tây Sơn thường bất bình với ông. Trong Triều, Bùi Đắc Tuyên có giao tình với Ngô Văn Sở cùng một số tướng lĩnh, các tướng đi theo được trọng dụng, ưu đãi, trong khi đó những kẻ không theo thì dễ bị chèn ép, nếu có ý chống đối thì bị hạ chức cho đi nơi xa.

Võ Văn Cao vốn là người hay chữ, làm Quốc Tử Giám trực giảng, sau thăng làm Thái tử Trung doãn, vốn là người cương trực nên không chịu nổi Bùi Đắc Tuyên. Ông bỏ quan về quê cày ruộng, làm nhiều bài thơ mô tả Bùi Đắc Tuyên là gian thần. Khi Võ Cao chết, Bùi Đắc Tuyên cho rằng giả chết rồi bắt bật nắp quan tài để kiểm tra.

Trần Long Vỹ làm Thị lang bộ Lễ, một lần cao hứng ngâm thơ ngỏ ý châm biếm Bùi Đắc Tuyên, biết chuyện Đắc Tuyên mượn cớ để cách chức.

Triều Tây Sơn xảy ra mâu thuẫn, chia phe phái. Nhiều người có chính khí không chịu được Bùi Đắc Tuyên thì chọn cách gia nhập quân của Nguyễn vương Nguyễn Phúc Ánh ở Nam bộ.

Biến động

Lê Văn Hưng, một trong “Tây Sơn thất hổ tướng”, vốn là đồng hương cùng huyện với Bùi Đắc Tuyên. Ông là một võ tướng thật thà, chỉ giỏi trận mạc và ít tham dự triều chính, vì thế mà Bùi Đắc Tuyên kéo về phe mình và rất trọng dụng.

Bản tính thật thà, lại có khí chất của nhà tướng, nên dù được ưu ái nhưng Lê Văn Hưng dần dần nhận rõ Bùi Đắc Tuyên là kẻ gian thần, có những việc ông phản đối kịch liệt. Bùi Đắc Tuyên thấy không thể dùng Lê Văn Hưng được nữa nên tìm cách trừ bỏ.

Năm 1794, Đắc Tuyên tâu với Vua cử Lê Văn Hưng đi đánh thành Phú Yên. Lê Văn Hưng vâng mệnh đi và giành được thành. Ông giao thành Phú Yên cho Nguyễn Quang Huy giữ rồi về Phú Xuân báo tin thắng trận.

Bùi Đắc Tuyên tâu với Vua là Lê Văn Hưng chưa có lệnh mà trở về, rõ ràng có ý tạo phản cần trừ khử. Vua Cảnh Thịnh vì còn nhỏ tuổi nên chuẩn tấu, Ngô Văn Sở can ngăn không được, Phụ chính Trần Văn Kỷ can thiệp khiến Bùi Đắc Tuyên tức giận cách chức cho làm lính rồi đày đi coi trạm Hoàng Giang.

Năm 1795, Bùi Đắc Tuyên lo Võ Văn Dũng ở Thăng Long sẽ là thế lực chống đối nên gọi về Phú Xuân để người của mình là Ngô Văn Sở ra thay. Võ Văn Dũng về đến Hoàng Giang thì gặp Trần Văn Kỷ. Sau khi nói rõ tình hình Triều đình, Kỷ nói với Dũng rằng cần diệt trừ Bùi Đắc Tuyên.

Võ Văn Dũng vốn rất tin Trần Văn Kỷ nên nghe theo. Đến Phú Xuân, Dũng không vào Triều ngay mà mới Thái úy Phạm Công Hưng cùng Thái bảo Nguyễn Văn Huấn đến bàn cách diệt Đắc Tuyên và nhận được sư đồng ý của hai người này.

Ngay đêm hôm đó, 3 người thống lĩnh binh đến vây chặt dinh Thái sư, lúc đó mới biết Thái sư không ở dinh của mình mà ở trong trong Kinh thành. Lập tức binh lính đến Kinh thành đòi Vua phải giao Thái sư ra. Không có lựa chọn nào khác, Vua phải giao nộp Bùi Đắc Tuyên.

Quân của 3 tướng cũng bắt luôn con Tuyên là Bùi Đắc Trụ rồi giả chiếu chỉ ra Bắc hà bắt luôn Ngô Văn Sở. Cha con Bùi Đắc Tuyên và Ngô Văn Sở bị xử tội mưu phản, bị nhốt cũi rồi dìm xuống sông Hương đến chết.

Tuy vậy, ảnh hưởng của quyền thần Bùi Đắc Tuyên cuối cùng đã khiến nhà Tây Sơn sụp đổ.

Trong lúc triều đình nhà Tây Sơn có biến động lớn thì Trần Quang Diệu đang cho quân thủy bộ tiến đánh Diên Khánh (thuộc tỉnh Khánh Hòa). Tướng Nguyễn là Võ Tánh chống không nổi bèn cho quân đóng chặt cửa thành cố thủ, rồi cho người báo tin về Gia Định.

Quyền thần Bùi Đắc Tuyên khiến nội bộ nhà Tây Sơn bất hòa và sụp đổ
Quyền thần Bùi Đắc Tuyên khiến nội bộ nhà Tây Sơn bất hòa và sụp đổ

Nội bộ chia rẽ, Trần Quang Diệu bỏ qua chiến thắng

Tháng 2/1795, Nguyễn Phúc Ánh đưa thủy binh đến ứng cứu thành Diên Khánh, Trần Quang Diệu cho quân chặn ở Trường Cá (Phương Sài) khiến quân Nguyễn không sao tiến vào được.

Quân Tây Sơn vây thành Diên Khánh rất chặt, khiến 2 cánh quân Nguyễn không thể liên lạc với nhau. Ưu thế nằm trong tay Trần Quang Diệu, thành Diên Khánh nguy cơ bị mất về Tây Sơn.

Đúng lúc đó tin từ Phú Xuân đến, Bùi Đắc Tuyên bị diệt, Võ Văn Dũng cùng Thái úy Phạm Công Hưng làm loạn kinh thành. Trần Quang Diệu thất kinh vì vợ ông Bùi Thị Xuân là cháu ruột của Đắc Tuyên. Ngoài ra, vua còn nhỏ tuổi không thể đảm đương được triều chính, các đại thần vốn có mâu thuẫn có nguy cơ đánh lẫn nhau.

Trước tình hình đó, dù sắp lấy được Diên Khánh, Trần Quang Diệu vẫn phải rút quân về.

Bùi Thị Xuân đang ngăn quân Nguyễn ở Quảng Nam, nghe tin cậu mình bị giết cũng về triều.

Trần Quang Diệu và Bùi Thị Xuân đóng quân ở bờ nam sông Hương, Võ Văn Dũng đem quân đối địch, dàn trận ở bờ bắc sông Hương, nguy cơ nội chiến một mất một còn sắp diễn ra. Hiểu rằng nếu để xảy ra cuộc nội chiến này, Tây Sơn sẽ mất, các tướng cùng đại thần trong triều phải điều đình giảng hòa giữa 2 phe.

Vì lợi ích nhà Tây Sơn vợ chồng Trần Quang Diệu và Bùi Thị Xuân đã giải hòa với Võ Văn Dũng.

Nhà Tây Sơn sắp xếp lại đại thần của triều đình gồm Phạm Công Hưng làm Thái úy, Trần Quang Diệu làm Thiếu phó, Vũ Văn Dũng làm Đại Tư đồ, Nguyễn Văn Danh làm Đại Tư mã. Trong đó Phạm Công Hưng có quyền cao nhất.

Dù đã giải hòa nhưng thực chất nhà Tây Sơn vẫn chia làm 3 phe:

  • Phe Võ Văn Dũng có Hộ giá Thượng tướng quân Nguyễn Văn Huấn, Đại Đô đốc Vũ Văn Thành, Bùi Hữu Hiếu.
  • Phe Trần Quang Diệu có: Đại Tổng quản Lê Văn Thành, Tư lệ Lê Trung, cùng các Đại Đô đốc Lê Danh Phong. Trần Danh Tuấn, Đào Công Giản, Nguyễn Văn Xuân…
  • Phe thứ 3 là trung lập, chỉ phụng mệnh Vua như Nội hầu Nguyễn Thế Tử, Lê Văn Lợi, Kiểm điểm Trần Viết Kết, Thái phó Lê Văn Ứng, Thượng thư Hồ Công Diệu…

Nghe lời gian thần, Vua ra mật thư giết Trần Quang Diệu

Nhưng mâu thuẫn trong triều do Bùi Đắc Tuyên tạo nên lại không vì ông ta chết mà kết thúc. Có kẻ dèm pha rằng Trần Quang Diệu nắm trọng quyền, e có ý khác, nên vua Cảnh Thịnh bèn thu hết binh quyền, chỉ để Quang Diệu trong Triều giữ hư vị mà thôi. Từ đó Trần Quang Diệu nghi có kẻ muốn hại mình nên thường cáo bệnh không vào chầu, cắt cử 200 thủ hạ xung quanh đề phòng bất trắc.

Năm 1799, Nguyễn vương Nguyễn Phúc Ánh đưa quân tiến đánh thành Quy Nhơn, tướng Lê Văn Thành cố thủ, cho người báo tin chờ viện binh. Trần Quang Diệu cùng Võ Văn Dũng đưa quân đi cứu thành Quy Nhơn, nhưng đến Quảng Nghĩa thì Tống Viết Phước chặn lại.

Võ Văn Dũng nhân lúc trời tối liền cho quân theo đường Chung Xá, âm mưu đánh úp quân của Tống Viết Phước. Chẳng ngờ quân Nguyễn canh phòng cẩn mật khắp nơi khiến quân Võ Văn Dũng thua to, may nhờ có Trần Quang Diệu kịp ứng cứu Võ Văn Dũng mới thoát nạn. Đồng thời Trần Quang Diệu cũng dấu chuyện này để tránh Võ Văn Dũng bị trách tội.

Thấy Trần Quang Diệu sẵn lòng ứng cứu không để bụng chuyện cũ, Võ Văn Dũng kết nghĩa sinh tử với Trần Quang Diệu, đồng thời nói thật rằng mình nhận được lệnh của Vua phải tìm cách giết Diệu rồi đưa cả mật thư cho Diệu xem.

Cho rằng đây là do gian thần xúi giục Vua, Trần Quang Diệu tức giận liền dẫn quân về kinh thành.

Vua Cảnh Thịnh lo lắng phải mời Bùi Thị Xuân đến nói giúp mình, và cho bắt mấy kẻ mật tấu dèm pha khiến Vua muốn giết Trần Quang Diệu. Xong việc Trần Quang Diệu mới tiếp tục dẫn binh vào nam.

Bắt nguồn từ quyền thần Bùi Đắc Tuyên, những lục đục mâu thuẫn liên tiếp cho thấy Triều Tây Sơn đã hoàn toàn suy sụp, nhiều tướng thức thời đã lui về hoặc quay sang đầu quân cho Nguyễn Phúc Ánh vốn đang rất được lòng dân. Còn nhà Tây Sơn không chỉ lục đục mà còn mất lòng dân sau nhiều cuộc thảm sát và cưỡng ép đi lính.

Sau này khi chiếm được thành Bình Định, Trần Quang Diệu đã thả hàng binh và than rằng: “Họ không theo ta là do nhà Tây Sơn ta đã mất lòng dân. Nếu giết họ thi lại càng mất lòng dân hơn nữa. Được thua là ở lòng trời, sinh linh có tội tình gì ta nỡ đâu giết hại.”

Cuốn “danh nhân Bình Trị Thiên” bình rằng: “Mọi quyền hành đều giao cho Thái sư Bùi Đắc Tuyên, là cậu của vua trẻ: Cảnh Thịnh. Đắc Tuyên cố tìm cách tạo vây cánh, dần đi vào con đường lộng quyền, khống chế cả triều đình, lấn át nhà vua trẻ, làm triều đình Cảnh Thịnh mất uy tín ngay từ đầu. Những điểm yếu của triều Tây Sơn ngày càng bị khoét sâu, triều thần chia bè cánh nghi kỵ lẫn nhau, nên lại càng phân hóa nghiêm trọng. Cảnh Thịnh hoàn toàn bất lực trong việc sắp xếp mọi bất hòa nói trên… Đó là (một trong những) mối nguy cơ làm sụp đổ nhanh chóng triều đại Tây Sơn.”

Tác giả Trần Hưng. Từ Tri thức Việt Nam.

Xem thêm : Vai trò của lực lượng hải tặc Trung Hoa trong quân đội nhà Tây Sơn

Trần Hưng